تحولات اجتماعی و افزایش اشتغال زنان در دهه‌های اخیر، الگوی حضور مادر در خانواده و کیفیت تعاملات مادر–فرزند را دستخوش تغییر کرده است. با وجود پژوهش‌های متعدد درباره پیامدهای اشتغال مادر، بیشتر مطالعات با رویکردهای کمی انجام شده و کمتر به تجربه زیسته نوجوانان از رابطه با مادر در بستر حضور در خانه یا اشتغال بیرون از خانه پرداخته‌اند. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف واکاوی نقش حضور مادر در خانه در تجربه زیسته نوجوانان از رابطه با مادران خانه‌دار و شاغل بیرون از خانه انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی توصیفی انجام گرفت. مشارکت‌کنندگان شامل ۱۶ نوجوان بودند که به‌صورت هدفمند انتخاب شدند (۸ نوجوان با مادر خانه‌دار و ۸ نوجوان با مادر شاغل). داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری و با روش تحلیل پدیدارشناسی کلایزی تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد تجربه نوجوانان از رابطه با مادران خانه‌دار در سه مقوله اصلی «پیوند عاطفی و امنیت روانی»، «حمایت تحصیلی و رشد فردی» و «پیامدهای نقش خانه‌داری برای مادر و فرزند» سازمان می‌یابد. همچنین تجربه نوجوانان از رابطه با مادران شاغل بیرون از خانه در چهار مقوله «نقش اشتغال در هویت اجتماعی و الگوگیری فرزند»، «پیامدهای عاطفی رابطه مادر–فرزند در بستر اشتغال»، «نقش اقتصادی و حمایتی مادر شاغل» و «تحول ادراک و پذیرش نقش مادر شاغل در گذر زمان» طبقه‌بندی شد. نتایج بر اهمیت تعادل کار–خانواده و توجه به کیفیت روابط مادر–فرزند تأکید دارد.
۱. تجربه زیسته نوجوانان از مادر خانه‌دار
دسترس‌پذیری فیزیکی یکی از محوری‌ترین مؤلفه‌هاست؛ نوجوانان حضور مادر را به‌صورت «پناهگاه» یا «چشمی که همیشه می‌بیند» توصیف می‌کنند. این تجربه دوگانه است:
- وجه مثبت: امنیت، همراهی فوری در بحران‌های عاطفی، حمایت عاطفی بی‌واسطه، احساس محبت و اهمیت‌داشتن.
- وجه چالش‌برانگیز: نظارت مداوم ممکن است به‌مثابه کنترل تجربه شود. نوجوانانی که به استقلال نیاز دارند، گاه از حضور مادر احساس «خفگی» می‌کنند. مرزگذاری دشوارتر می‌شود
۲. تجربه زیسته نوجوانان از مادر شاغل
-
غیاب نسبی با معنای دوگانه تجربه می‌شود:
- وجه مثبت: نوجوانان فضای بیشتری برای خودمختاری دارند. دیدن مادر در نقش زن مستقل می‌تواند منبع هویت‌یابی باشد، به‌خصوص برای دختران. زمانی که مادر در خانه است، «کیفی‌تر» است.
- وجه چالش‌برانگیز: احساس دلتنگی، «نبودن» مادر در لحظات حساس، نیاز به خودمراقبتی زودهنگام. برخی نوجوانان این را به‌عنوان «اولویت‌بندی کار بر خود» تفسیر می‌کنند.
۳. عوامل میانجی حیاتی
پژوهش‌های پدیدارشناختی نشان می‌دهند کمیّت حضور به‌تنهایی تعیین‌کننده تجربه نوجوان نیست. آنچه تجربه را شکل می‌دهد:
| عامل | توضیح |
|---|---|
| کیفیت رابطه | گرما، پذیرش، گوش‌دادن فعال |
| سبک فرزندپروری | اقتداری vs. استبدادی vs. سهل‌گیرانه |
| تفسیر نوجوان | چرا مادر شاغل/خانه‌دار است؟ |
| سن و جنس نوجوان | دختران و پسران متفاوت تجربه می‌کنند |
| زمینه فرهنگی | انتظارات فرهنگی از نقش مادر |
۴. محورهای پژوهشی پیشنهادی
اگر این موضوع را به‌عنوان طرح پژوهشی دنبال می‌کنید، می‌توانم در موارد زیر کمک کنم:
- سؤالات پژوهشی مناسب برای پدیدارشناسی تفسیری (IPA)
- راهنمای مصاحبه عمیق با نوجوانان
- چارچوب نظری: نظریه دلبستگی، نظریه فردیت‌یابی، رویکرد اکولوژیک برونفنبرنر
- روش تحلیل داده: تحلیل مضمون، روایت‌پژوهی
